Povodom informacija o sumnji na namjerno oštećenje novoizgrađenog vodovodnog sistema u Martinićima, smatram neophodnim da ukažem na izuzetnu ozbiljnost ovakvog događaja, imajući u vidu svoje stručno i profesionalno iskustvo u oblasti bezbjednosti i zaštite kritične infrastrukture.
Bez prejudiciranja rezultata izviđaja i konačne pravne kvalifikacije događaja, ukoliko nadležni organi utvrde da je riječ o namjernom oštećenju, takvo postupanje ne može se posmatrati isključivo kroz prizmu materijalne štete. Riječ je o potencijalnom ugrožavanju kritične infrastrukture, odnosno sistema čija funkcionalnost predstavlja preduslov za ostvarivanje osnovnih životnih potreba stanovništva, zaštitu javnog zdravlja, očuvanje javne bezbjednosti, ekonomsku stabilnost i kontinuitet pružanja usluga od opšteg interesa.
Vodovodna infrastruktura predstavlja jedan od najznačajnijih elemenata kritične infrastrukture. Svako namjerno ugrožavanje takvog sistema može proizvesti posljedice koje prevazilaze lokalni karakter incidenta – od ugrožavanja vodosnabdijevanja i javnog zdravlja do stvaranja osjećaja nesigurnosti i narušavanja povjerenja građana u sposobnost institucija da obezbijede nesmetano funkcionisanje sistema od vitalnog značaja.
Savremeni koncept zaštite kritične infrastrukture, koji je sadržan u zakonodavstvu Evropske unije, posebno u Direktivi (EU) 2022/2557 o otpornosti kritičnih subjekata (CER – Critical Entities Resilience Directive), polazi od pretpostavke da kritična infrastruktura mora biti otporna na širok spektar prijetnji, uključujući sabotaže, namjerne destruktivne radnje, terorističke aktivnosti, sajber napade i druge oblike hibridnih prijetnji. Istovremeno, Direktiva (EU) 2022/2555 (NIS2) dodatno potvrđuje potrebu integrisanog pristupa zaštiti fizičke i digitalne infrastrukture, imajući u vidu njihovu međusobnu zavisnost.
Pored evropskog regulatornog okvira, međunarodni standardi ISO 31000 (Upravljanje rizicima), ISO 22301 (Sistemi upravljanja kontinuitetom poslovanja), ISO/IEC 27001 (Sistem upravljanja bezbjednošću informacija), kao i ISO 22320 (Upravljanje vanrednim situacijama), jasno ukazuju da zaštita kritične infrastrukture mora biti zasnovana na kontinuiranoj procjeni rizika, analizi ranjivosti, izgradnji otpornosti sistema i preventivnom djelovanju, a ne isključivo na represivnom odgovoru nakon nastanka incidenta.
U tom kontekstu, smatram da ovaj događaj treba posmatrati i kroz prizmu savremenih bezbjednosnih izazova. Ukoliko se tokom istrage potvrdi da je riječ o namjernom djelovanju, po mom stručnom mišljenju postoji osnov da se razmotri i hipoteza da ovakvi incidenti mogu predstavljati elemente hibridnog djelovanja usmjerenog na narušavanje osjećaja bezbjednosti građana, stvaranje nepovjerenja u institucije i destabilizaciju lokalne zajednice. Posebno imajući u vidu da se nalazimo u periodu uoči izbornih procesa, kao i činjenicu da su u prethodnom periodu i u drugim opštinama zabilježeni događaji koji su izazvali povećanu pažnju javnosti i bezbjednosnih struktura. Naglašavam da eventualna povezanost ovih događaja može biti utvrđena isključivo na osnovu činjenica prikupljenih u nadležnim istragama i bezbjednosnim analizama.
Smatram da je upravo zbog toga neophodno da Opština Danilovgrad, u saradnji sa nadležnim državnim organima, bez odlaganja pristupi izradi sveobuhvatne Procjene rizika i Analize ranjivosti opštinske kritične infrastrukture, u skladu sa Zakonom o određivanju i zaštiti kritične infrastrukture i najboljim međunarodnim praksama. Ovaj proces treba da obuhvati identifikaciju svih kritičnih objekata i sistema, analizu njihovih međuzavisnosti, procjenu prijetnji i ranjivosti, procjenu mogućih posljedica po stanovništvo i funkcionisanje lokalne zajednice, kao i definisanje adekvatnih preventivnih, organizacionih, tehničkih i bezbjednosnih mjera.
Posebnu pažnju potrebno je posvetiti unapređenju fizičko-tehničke zaštite, inteligentnim sistemima video-nadzora, kontroli pristupa, sistemima ranog upozoravanja, zaštiti ključnih čvorišta infrastrukture, razvoju planova kontinuiteta poslovanja i oporavka nakon incidenta, redovnom testiranju bezbjednosnih procedura, kao i uspostavljanju efikasnije koordinacije između lokalne samouprave, policije, službi zaštite i spasavanja, javnih preduzeća i drugih subjekata sistema bezbjednosti.
Apelujem na građane da odgovorno čuvaju infrastrukturu koja služi svima. Kritična infrastruktura nije samo skup objekata i postrojenja – ona predstavlja osnov funkcionisanja društva i preduslov bezbjednosti, zdravlja i dostojanstvenog života svakog građanina.
Ovaj slučaj treba da bude podsticaj za sistemsko unapređenje otpornosti kritične infrastrukture i razvoj sveobuhvatne bezbjednosne politike na lokalnom nivou. Samo preventivnim djelovanjem, zasnovanim na procjeni rizika, upravljanju ranjivostima i primjeni međunarodnih standarda, moguće je izgraditi otporan sistem sposoban da odgovori na savremene bezbjednosne izazove.